PROPALA PUPINOVA I NARODNA VOJSKA

Pre sto godina Srbi iz rasejanja su krenuli na Solunski front i pobedili

 

 

devet-brace-vagajic-polazu-zakletvu-1917-pred-odlazak-u-veliki-rat

Devet braće Vagajić polažu zakletvu 1917. pred odlazak u Veliki rat.

  • Srbi iz Amerike, Rusije i Italije, dobrovoljci u Velikom ratu dobili su od kralja Aleksandra u Srbiji na dar zemlju i kuće, ali su mnogi od njih u otadžbini prevareni i propali

 

Marko Lopušina

 

Sa izbijanjem Prvog svetskog rata austrougarski ambasador u SAD Konstantin Dumba poslao je poziv svim iseljenicima rodom sa teritorije monarhije da se prijave u konzulate, radi evidentiranja u cilju upućivanja ,,pod vojnu zastavu“. Onima koji se ne odazovu pozivu bilo je zaprećeno zaplenom imanja i progonom njihovih porodica. Kao odgovor na ovaj poziv američki Srbi organizuju jula 1914. godine Srpsku narodnu odbranu u 83 mesta naseljena Srbima, koje upisuje u Srpsku vojsku.

  • Slanje dobrovoljaca iz Amerike u Srbiju se odvijalo ilegalno. Prva grupa od 254 dobrovoljca je iz Njujorka na put krenula januara 1915. godine, a do oktobra 1915. godine je poslato ukupno 1.900 dobrovoljaca – kazuje profesor dr Vladimir Grečić, stručnjak za američku emigraciju.

Jedan od dobrovoljaca bio je i Petar Ličina.  Rođen je 1884. u selu Blatna, a kao sedamnaestogodišnjak je prešao u Ameriku kod strica da zaradi neki dolar i vrati se natrag da se oženi. Kao doseljenik u Americi radio u rudnicima Geri i pristupio Srpskoj narodnoj odbrani, koju je vodio profesor Mihajlo Pupin.

– Deda je bio veliki patriota. Zajedno sa Mihailom Pupinom je učestvovao u agitacijama kod američkih Srba da se prijave kao dobrovoljci za oslobodilački rat u otadžbini. Negde u proleće 1915. deda je od Pupina dobio zastavu sa vezenim belim orlom i bronzanim orlom na vrhu barjaka. U luci u Njujorku, pre polaska 16 brodova sa našim dobrovoljcima, moj deda Petar je trebalo da zastavu preda svom prijatelju i da ga isprati za Srbiju, ali mu je ovaj u šali rekao: „Mi idemo Petre, a ti ostaješ!“ Dedu je to žacnulo i on je ishitreno, bez ikakvih dokumenata i bez pasoša, ušao u brod i krenuo za Srbiju da je brani– sećala se očevih priča Zora Dragić.

Među organizatorima prikupljanja dobrovoljaca u Americi, na jednoj strani je bio Milan Pribićević, izaslanik Kraljevine Srbije u SAD i šef Vojne misije, a na drugoj vođe SNO, na čelu sa dr Mihajlom Pupinom. Pribićević je zagovarao jugoslovenstvo, i mobilizaciju, ne samo Srba već i Hrvata. A Pupin je bio za mobilizaciju samo američkih Srba.

  • Gospodine predsedniče Amerike, molim vas da odobrite mobilizaciju američkih građana srpskog porekla, kako bi otišli u Evropu da brane svoju otadžbinu i narod. Ja vas kao brat molim da nam pomognete!

Ovim rečima se Mihajlo Pupin, kao vođa američkih Srba obratio svom drugu iz studentskih dana i sabratu iz masonske lože, američkom predsedniku Vudru Vilsonu.

–  Odobrenje za mobilizaciju stiglo je od američke administracije marta 1917. godine, nakon čega se pristupilo planiranju regrutacije i transportovanja dobrovoljaca. Svim dobrovoljcima je jasno stavljeno do znanja da ako prežive i vrate su se u SAD, neće imati nikakve privilegije, uključivši i bolničko lečenje u slučaju da budu ranjeni – obavestio je Mihajlo Pupin američke Srbe i članove SNO.

Akcija mobilizacije dobrovoljaca se odvijala pod nadzorom poslanika Milenka Vesnića i generala Mihaila Rašića koji su bili poslati u SAD od strane srpske vlade.

  • U isto vreme i moj otac Dmitar Dejanović, rođen 1893. na Velebitu, živeo je u Americi. Kada je počeo Veliki rat, krenula je agitacija u Americi za Srbe da će dobiti mašine, stoku, živinu, zemlju ako se prijave kao dobrovoljci i odu da ratuju za Srbiju – seća se sin Jovan Dejanović, bivši gradonačlenik Novog Sada.

Dobrovoljačka akcija je uživala veliki publicitet u američkoj javnosti, bili su organizovani mnogobrojni sastanci, zabave, zborovi, parade sa kojih su obavezno bili poslati pozdravni telegrami predsedniku V. Vilsonu. Američke vlasti su posle ulaska u rat podržavale manifestacije srpske dobrovoljačke akcije jer su one imale odjeka u javnosti i davale su primer američkoj omladini. Na tim priredbama učestvovao je i narodni guslar i učitelj Petar Perunović Perun, iz Pješivaca, borac iz Balkanskih ratova, koji je u Ameriku došao iz Srbije:

  • Švapski cari krvave aveti, što Srbiju zemlju pregaziste ! – guslao je Perun.

A Mihajlo Pupin je kad bi guslar završio svoje pojanje, poručivao američkim Srbima:

  • Braćo zovu vas ratnici, ne da ih zamenite, već da stanete pored njih na bojištu, na mesta poginulih drugova !

Srpski dobrovoljci su se okupili u Čikagu 27/28. januara 1918. godine, a zatim su prebačeni u vojni logor Fort Luis u Kanzasu. Kratku vojničku obuku prolaze u srpskom dobrovoljačkim kampovima u Novom Brunzviku i Novoj Škotskoj. Srpska vlada je formirala depoe u Marseju, Avru i Bordou radi organizovanog prikupljanja dobrovoljaca, a na put ka Evropi Srbi iz Gerija su krenuli 21. februara 1918. godine.

  • Iz SAD je u Bizertu ukupno pristiglo 5.026 dobrovoljaca. Drugim putevima je došlo još jedva oko hiljadu američkih Srba. Dobrovoljci su mahom bili Srbi i to najvećim delom iseljenici iz Severne Amerike. Zbog toga što su ih patriotski angažovali vođe Srpske narodne odbrane i počasni predsednik Mihajlo Pupin, Američki Srbi su za ove dobrovoljce govorili da su – Pupinova narodna vojska – kaže profesor Vladimir Grečić.

Na drugoj strani sveta, Srbi koji su živeli u Evropi na području Austrougarske u Prvom svetskom ratu našli su se prisilno mobilisani na Istočnom frontu. Ne želeći da ratuju za Habzburšku monarhiju, a protiv slovenske braće na Balkanu i u Rusiji, mnogi su se Srbi predavali ruskim brigadama. Istoričari tvrde da je oko 100.000 Srba iz bečke monarhije emigriralo u Rusko carstvo, a mnogi su postali dobrovoljci ruske i srpske vojske.

  • Još u jesen 1915. u Rusiji su počeli da se pojavljuju dobrovoljci, uglavnom Srbi, vojnici i oficiri austrougarske vojske, koji su se nalazili u ruskom ratnom zarobljeništvu. Oni su hteli da pomognu Srbiji. Zahvaljujući tome ponikla je ideja o formiranju čitave dobrovoljačke divizije, koja bi se sastojala od austrijskih Srba. Trebalo je da se ta divizija organizuje u Rusiji. Ruski car Nikolaj Drugi Romanov i Vrhovna komanda Ruske vojske su izašli u susret ovoj ideji i omogućila njeno formiranje 1916. godine – piše istoriar Dušan Babac.

Srpski predstavnici u Odesi dr Šainović, trgovac  A. Ćirković i konzul Cemović smatrali su da je u tom ruskom crnomorskom gradu moguće stvaranje i većih vojnih formacija, koje bi se, u kasnijoj fazi, prebacivale na Solunski front. Cemović je ponizno molio cara Nikolaja da odobri obrazovanje dobrovoljačkog odreda u Odesi, rečima:

„Hteli bismo, Gospodaru, da stvorimo dobrovoljački odred, ali nemamo ni kopejke…”

Ruski imperator je pažljivo saslušao sagovornika, klimnuo glavom i autoritativno odgovorio: „Skupljajte ih vi, a ja ću vam sve dati.”

U sporazumu sa srpskom vladom, u leto 1915. otpočelo je organizovano prebacivanje dobrovoljaca iz Ukrajine Dunavom u Srbiju. Tako je do septembra 1915. na balkanska ratišta prebačeno oko 3.500 vojnika. Odmah zatim, dobrovoljno su prelazili u srpsku vojsku, koja je na početku rata protiv Centralnih sila odnela velike pobede u Cerskoj i Kolubarskoj bici.

  • U Odesi je novembra formiran Srpski dobrovoljački odred, koji je ubrzo brojao više od 1.000 vojnika i oficira. Prva srpska dobrovoljačka divizija formirana je 16. aprila 1916. u Odesi. Imala je skoro 10.000 dobrovoljaca pod komandom pukovnika Stevana Hadžića. Tokom maja 1916. srpske dobrovoljce u Odesi posetio je Nikola Pašić, predsednik vlade Kraljevine Srbije. Ruska vrhovna komanda je Prvu srpsku dobrovoljačku diviziju uključila u sastav 47. ruskog korpusa generala Zajončkovskog i uputila na front u Dobrudžu. Tada je u sastavu ove divizije bilo blizu 20.000 dobrovoljaca – kaže Dušan Babac.

U jesen 1916. godine formiran je Srpski dobrovoljački korpus, čiji je komandant bio general Mihailo Živković. Uoči Februarske revolucije 1917. korpus je imao oko 40.000 dobrovoljaca. Štab mu je bio u Odesi. Štab Prve divizije bio je u Voznesensku, a Druge divizije u Aleksandrovsku.

Kada se rat završio kralj Aleksandar  Karađorđević je Srbima dobrovoljcima iz rasejanja koji su došli na Solunski front i pobedili, obećao da će ih darivati kućama i imanjem u otadžbini.

  • Borili smo se za kralja i otadžbinu i sada ćemo živeti za kralja i narod – odgovoriše složno kralju srpski dobrovoljci.

Prema Uredbi o dobrovoljcima koja je doneta decembra 1919. godine siromašnim dobrovoljcima–borcima je dodeljeno 5 hektara zemlje u mestima gde je planirana kolonizacija od strane Ministarstva za agrarnu reformu.

Dobrovoljci učesnici borbi na Solunskom frontu imali su prvenstvo u naseljavanju, a bilo im je priznato pravo na besplatan prevoz njihovih porodica i pokretne imovine. Srpski dobrovoljci bili su ono osnovno kolonizaciono tkivo koje je nova država u procesu agrarne reforme i kolonizacije naseljavala ka nesigurnim granicama pre svega ka severu (mađarska i rumunska granica) tj. u Banatu, Bačkoj, Sremu, Baranji, Slavoniji.

Za Vojvoda Stepe, naselje kod Srpske Crnje, meštani i danas govore da je to solunsko selo. Nastalo je davne 1923. godine. Među 153 doseljničke porodice na bivši majur grofa Čekonjića doselio se i Petar Ličina, iz Blatne kod Bosanske Krupe. Sa njim su došli njegova supriga Milica i dva sina, od kojih je jedan nosio stari porodični kofer, a drugi veliku srpsku zastavu sa bronzanim orlom na vrhu barjaka.

U periodu 1920-1941. godine, u kolonizaciji, samo u Banat se slilo 10. 933 kolonističke porodice, od toga 6. 238 porodica srpskih dobrovoljaca iz Prvog svetskog rata iz Hercegovine, Like, Bosne, Dalmacije, Crne Gore, Banije i Korduna. Isto toliko ljudi je kolonizovano u Bačku i Srem. Ujedinjeni srpski dobrovoljci, njih preko 43.000 su iza Velikog rata osnovali Savez ratnih dobrovoljaca 1912-1918.

Međutim, sam proces kolonizacije bio je nepotpuno organizovan tako da su dobrovoljci često ostavljani sami sebi.

– Među dobrovoljcima iz Amerike, ali i iz drugih zemalja, Austrije, Italije, Rusije, se osećala gorčina, jer nagrada koju su dobili za svoje dobrovoljstvo u srpskoj vojsci, često je posle rata za njih i njihove porodice ličila na kaznu. Pored toga oni su bili osporavani od svih onih kojima je njihova kolonizacija smetala. I doživeli su ratni poraz i ličnu tragediju – tvrdi istoričar Milan Micić.

Dobrovoljci su bili žrtve političkog nasilja NDH, mađarskih okupacionih vlasti, Nemaca u vreme okupacije Jugoslavije i potom komunista. Srpske ratne zastave i srpski grbovi su plenjeni od strane partizana i komunista i uništavani.

           – Savez ratnih dobrovoljaca je zabranjen 1947. godine. Komunističke vlasti okvalifikovale su kao profašistički i nenarodni i konfiskovale mu celokupnu imovinu. Tada je netragom nestala arhiva o 43.136 ratnih dobrovoljaca, kao i ratne zastave dobrovoljačkih jedinica, što je bila posebna uvreda – svedočio je mr Mihailo Jovanović, potpredsednik Udruženja ratnih dobrovoljaca 1912-1918.

Ovakvim ponašanjem države Jugoslavije dobrovoljačka Pupinova narodna vojska iz SAD i Srpski idobrovoljci iz Rusije i Italije su politički poraženi i dovedeni na ivicu propasti.

Antrfile

ITALIJANSKI ODRED

Prikupljanje dobrovoljaca u Italiji išlo je mnogo teže, jer su italijanske vlasti sprečavale tu aktivnost i zabranile formiranje dobrovoljačke jadranske legije. Zazirući od ujedinjenja jugoslovenskih naroda italijanska vlada je tek pre proboja Solunskog fronta,  dozvolila grupi od 234 oficira i 80 vojnika da krenu za Solun.

Antrile

PREVARENI BORCI

Srpski dobrovoljci iz rasejanja i povratnici su u otadžbini dobijali pet hektara zemlje i prazan plac da grade kuću. Nisu dobijali i nisu imali ni poljoprivrednih radilicaa, stoke, semena, hranu za svoje porodice.

  • Moj otac Dmitar je dobio jednu utrinu da na njoj živi – seća se sin Jovan Dejanović, bivši gradonačelnik Novog Sada

Porodice dobrovoljaca nisu bile prilagođene prostoru naseljavanja. Masovno su obolevale i umirale, jer nisu posedovale ni iskustvo u obradi zemljišta