Aranđel Jeličić SRBI I GRCI U VELIKOM RATU 1914-1918.

Svečana beseda na XIX „Dubravskom saboru”
FOTO: RADE BAKRAČEVIĆ
p1010427
Moja priča danas vezana je za Srbiju i za Grčku u Velikom ratu – Prvom svetskom ratu. Vezana je za bratski grčki narod, bratski po oružju i hrišćanskoj veri. Oslobodilački ratovi Grčke i Srbije su neodvojivi, te ću Vam ja govoriti malo o Grčkoj, malo o Srbiji. Naime, krajem XVIII veka javlja se revolucionarni nacionalni pokret za oslobođenje od turske vlasti. Grci koji su živeli u Rusiji obrazovali su patriotsko društvo „Heterija“, a grčki pesnik Riga od Fere kroz brojne patriotske pesme pozivao je Grke u oslobodilačku borbu. Njegova pesma „Napred sinovi helenski“ danas je državna himna. Pesnika su Turci uhvatili, doveli u Beograd i pogubili 1789.godine u blizini Kalemegdana. Prvi i Drugi srpski ustanak i uspeh srpske oslobodilačke borbe protiv Turske, snažno su delovali na Grke. Postojale su i grčko-srpske veze radi zajedničke borbe protiv Turske. I Karađorđe je bio član „Heterije“. Kada su posle mlado-turskog prevrata 1908. godine u Turskoj pojačani progoni nemuslimanskog življa, Srbija, Crna Gora, Grčka i Bugarska, obrazovale su Balkanski savez protiv Turske. Grčka je učestvovala u Prvom balkanskom ratu 1912. godine sa Srbijom, Crnom Gorom i Bugarskom protiv Turske. A u Drugom balkanskom ratu 1913. godine sa Srbijom, Crnom Gorom i Rumunijom protiv Bugarske. Posle tih ratova Grčka je dobila: Tesaliju, južnu Makedoniju, zapadnu Trakiju, deo Epira i ostrvo Krit. Srpski narod iznedrio je kovanicu: Kumanovo za Kosovo, Bregalnica za Slivnicu. Do 1914. godine su politički savezi među evropskim državama, zajedno sa sve jačim nacionalizmom i povećanjem vojne moći, doveli do izuzetno napete situacije. Kao povod za rat poslužio je atentat Gavrila Principa u Sarajevu, člana „Mlade Bosne“ na austrougarskog prestolonaslednika, Franca Ferdinanda, i njegovu suprugu, groficu Sofiju. Za atentat biva optužena Srbija i ubrzo vojno napadnuta. Političari i svetska javnost nadali su se da će rat biti kratak, ali su vojni stručnjaci strahovali od suprotnog. Rat je trajao od 1914. do 1918. godine između dve strane – Centralnih sila: Austrougarske, Nemačke, Turske i Bugarske i Antante: Francuske, Engleske, Rusije, Srbije, Crne Gore, Grčke, Rumunije, Amerike, Italije i Belgije. U početku Prvog svetskog rata 1914. godine Grčka je bila neutralna. Prema srpsko-grčkom ugovoru od 1. juna 1913.godine, Grčka je bila obavezna da se pridruži Srbiji kad ju je u jesen napala Bugarska. Predsednik Vlade Kraljevine Grčke, Venizelos, želeo je da se drži primljene obaveze. Čim je Bugarska objavila mobilizaciju 22. oktobra 1915. godine, učinio je to i Venizelos 23. oktobra 1915. godine, ali su ga germanofilski krugovi oko dvora na čelu sa Konstantinom, primorali da podnese ostavku. Tako nije došlo do ulaska Grčke u rat. Balkansko ratište – general Oskar Poćorek, komandant austrougarske balkanske vojske, potcenjujući odbrambene mogućnosti Srbije i Crne Gore, koje su bile iscrpljene balkanskim ratovima, nameravao je da izvojuje odlučujuću pobedu 18. avgusta 1914. godine na dan rođenja cara Franje Josifa. No, pretrpeo je dva poraza: na Ceru i Kolubari, zahvaljujući inicijativi generala Živojina Mišića, Stepe Stepanovića i načelnika srpske Vrhovne komande, vojvode Radomira Putnika. Združene austrougarsko-nemačke snage pod komandom Makenzena, otpočele su 5. oktobra 1914. godine ofanzivu duž čitavog fronta na Drini, Savi i Dunavu. Srpska vojska bila je prisiljena da se povlači. Najžešće borbe vode se za odbranu Beograda. Vodeći svoj puk u juriš na neprijateljski mostobran ispod Kalemegdana, major Dragutin Gavrilović, izdao je sledeće naređenje svojim vojnicima: „Vojnici junaci – Vrhovna komanda izbrisala je naš puk iz brojnog stanja. Naš puk je žrtvovan za čast otadžbine i Beograda. Vi nemate više da brinete za vaše živote, koji više ne postoje, zato napred u slavu!“ Bugarska napada Srbiju 14. oktobra 1915. godine, bez objave rata i vrlo brzo zatvara put srpskoj vojsci prema Solunu. Načelnik srpske Vrhovne komande, Radomir Putnik, očekivao je veću pomoć iz Soluna. No, pošto pomoć nije bila dovoljna, srpska vojska, štićena crnogorskom, povlači se preko Crne Gore i severne Albanije, na Jadransko more. Povlačenje srpske vojske izvršeno je u toku novembra i decembra 1915.godine po nevremenu, snegu, bez hrane i odeće, lošim putevima, bespuću i sa mnogim izbeglicama. U toku tromesečne agonije Srbija je izgubila oko 300.000 vojnika i civila. Aranđel Jeličić SRBI I GRCI U VELIKOM RATU 1914-1918. Svečana beseda na XIX „Dubravskom saboru“ 4 Ostrvo Krf – Do kraja februara 1916. godine na grčko ostrvo Krf prebačeno je 151.828, a u Bizertu 12.000 ljudi. Sa vojskom su izbegli: vlada, dvor i većina narodnih poslanika. (Narod iznedrio kovanicu: „Ko nije preš’o Albaniju peške, taj ne zna šta su muke teške.“). Srpski vojnici bili su živi kosturi. Grčki narod prihvata srpski narod i vojsku kao svoju braću. Ustupa zemlju za osnivanje srpskih vojničkih grobalja. Na Krfu se srpska vojska brigom saveznika, pre svega Francuza, oporavila, reorganizovala, naoružala i opremila. Preformirana je u 6 divizija (Moravska, Vardarska, Šumadijska, Timočka, Drinska i Dunavska) i Konjičku diviziju koja je sačuvala konje za 147.000ljudi. Na kraju su mnogi umirali i u početku sahranjivani na formiranom vojničkom groblju, a kasnije sahranjivani u more – Plava grobnica. Zemlju za srpsko vojničko groblje poklonio je Janos Janulis. Solunski front – Posle tromesečnog oporavka na Krfu, srpska vojska je aprila 1916. godine prebačena u Solun, gde je Antanta, na grčkoj teritoriji, od oktobra 1915. godine obrazovala Solunski front. Početkom juna 1916. godine Antanta je blokirala grčke obale i iznudila krajem juna demobilizaciju grčke vojske, sem 2. korpusa koji je štitio teritoriju istočno od Strune prema Bugarskoj. U periodu jun-avgust sva je vojska bila na položajima Solunskog fronta. U septembru je srpska vojska učestvovala u savezničkoj ofanzivi i zauzela Kajmakčalan. (Posle rata ovde je podignut Mauzolej-kosturnica, gde je doneto srce velikog prijatelja Srba, Arčibalda Rajsa, po njegovoj želji. Nažalost, Bugari su u Drugom svetskom ratu razbili mermernu urnu u kojoj je bilo srce i uništili ga). Oktobra meseca 1916. godine Venizelos je obrazovao privremenu vladu u Solunu, vezanu za Atinu. Juna 1917. godine Antanta je oborila grčku vladu u Atini (kralja Konstantina) i Venizelos preuzima vlast u zemlji. Grčka ulazi u rat sa: 2 starija vojna broda, 1 krstaricom, 3 starije oklopnjače, 1 oklopnim krstašem, 14 razarača, i više pomoćnih i školskih brodova. U vreme Solunskog fronta pomenuću 4 događaja: Krfsku deklaraciju, Solunski proces i Kopaoničko-topličko-jablanički ustanak, vezanih za Srbiju i Oktobarsku socijalističku revoluciju u Rusiji. U Krfskoj deklaraciji, potpisanoj 20. jula 1917. godine, između srpske vlade, predsednika Nikole Pašića i Jugoslovenskog odbora, predsednika Ante Grumbića, istaknut je zahtev naših naroda da budu oslobođeni ropstva i ujedinjeni u nacionalnoj i nezavisnoj državi pod imenom Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, pod dinastijom Karađorđevića. Svečana beseda Aranđela Jeličića, istoričara iz Brusa DUBRAVA Zavičajni glasnik Ploča na česmi koju su sagradili vojnici 1. čete 2. bataljona 4. puka iza položaja „Miletina kosa“, stoji natpis: Minuće godine vekovi će proći al tebi česmice neće niko doći Al doći će seni palih drugova da s tvojim žuborom, urlikom vukova, Treskom gromova, odjekom lugova, Pevaju slavu srpskih pukova. Solunski proces – Navodno zbog prevrata i atentata na regenta Aleksandra Karađorđevića, vođen pred Vojnim sudom 1917. godine za oficire srpske vojske na čelu sa pukovnikom Dragutinom Dimitrijevićem Apisom. Na smrt su osuđeni Apis i devet oficira. Kopaoničko-topličko-jablanički ustanak 1917. godine – Podigao ga u Srbiji Kosta Vojinović protiv austrougarskog i bugarskog okupatora i zlodela koji su vršili nad srpskim stanovništvom. Počeo u Brusu – Blaževu, te se u dva pravca niz reku Toplicu i preko Brusa proširio ka jugu Srbije. Stvorena je velika slobodna teritorija. No, ugušen je u krvi. Oktobarska socijalistička revolucija u Rusiji 1917.godine – Prva socijalistička revolucija u svetu. Izvela ju je radnička klasa Rusije sa radnim seljaštvom, pod vođstvom boljševičke partije i Vladimira Iljiča Lenjina. Revolucija je uspostavila nov, socijalistički tip države. Smenjen je poslednji kralj iz dinastije Romanov, Nikolaj II i ubijen zajedno sa celom porodicom. Proboj Solunskog fronta – Trajao je od 1915. do 1918. godine. Solunski front zahvatio je dužinu od 600 km, od Dedeagača do Valone. U leto 1918. godine Antanta je imala na Solunskom frontu: 27 pešadijskih i jednu Konjičku diviziju (8 francuskih, 4 britanske, 7 srpskih, 8 grčkih, 1 italijansku), dok je prema njima stajalo oko: 15 pešadijskih i 1 Konjička divizija Centralnih sila (1 nemačka, 2 austrijske i 13 bugarskih). Na Solunskom frontu nastala je povoljna situacija za savezničku ofanzivu. Kada je počela Nemačka prolećna ofanziva na Zapadnom frontu, francuska vlada zatražila je da savezničke jedinice i na Solunskom frontu dejstvuju ofanzivno radi vezivanja nemačkih snaga na Balkanu. Francuski general, Franše D’ Epere, koji je sredinom jula 1918.godine primio komandu nad Solunskim frontom, izvršio sve pripreme za ofanzivu prema varijanti plana srpske Vrhovne komande, po kojoj je srpska vojska ojačana sa 2 francuske divizije, imala glavni zadatak da probije front između reke Vardara i Crne reke, izbije u rejon Negotino – Kavadarci i razdvoji nemačku 2. armiju, od bugarske 1. armije. Posle artiljerijske pripreme, koja je počela 14. septembra u 8 časova, Druga srpska armija vojvode Stepe Stepanovića, a za njim i Prve armije generala Petra Bojovića, krenule su 15. septembra u 5 časova i 30 minuta u napad i odmah u početku postigle pun uspeh (Dobropoljska bitka – rejon planine Nidže. Ona je omogućila proboj Solunskog fronta.). Već prvog dana 2. srpska armija probila je odbranu bugarske 3. divizije iz sastava nemačke 2. armije, od Veternika do Sokola u širini 2 kilometra i dubini 4 kilometra i odbacila u neredu bugarske jedinice na drugi položaj u visini Kozjaka. Istog dana prešle su u napad snage francuske Istočne vojske u Pelagoniji i francusko-grčke divizije na desnoj obali Vardara. U rejonu Dojrana prešle su u napad 16. septembra uveče britanske 22. i 28. i Grčka Sereska divizija. Do 17. septembra 2. i 1. srpska armija u sadejstvu sa francusko-grčkim jedinicama probila je front, ušla oko 50 kilometara u neprijateljsku operativnu dubinu, presekla bugarsku vojsku na dva dela, izbila na bugarski granični front 29. septembra i istog dana prinudila bugarsku vojsku na kapitulaciju. Po proboju Solunskog fronta, a kao rezultat uspešnog gonjenja, Austrougarska je 4. novembra položila oružje, čime je ubrzan i konačan pad Nemačke. Stepa Stepanović želeo je da udari na Bugarsku, ali ga je u tome sprečio Franše D’ Epere. U borbi za oslobođenje Pirota izginulo je mnogo Grka, a za oslobođenje Bitolja, Skoplja, Niša, mnogo Srba. Svuda su formirana vojnička groblja. Zejtinlik – mesto u blizini, danas u Solunu, na kome je posle Prvog svetskog rata podignut veliki spomenik – Mauzolej sa kosturnicom za 8.500 srpskih vojnika poginulih na Solunskom frontu. Tu je groblje saveznika. Ovo vojničko groblje održava porodica Mihajlović, prvi Sava, drugi njegov sin Đorđe, koji nema muških naslednika. O Velikom ratu, srpskim vojnicima, srpskom narodu, prijateljima, srpskim grobljima, spomenicima, srpsko-grčkim brakovima, objavljeno je mnogo knjiga, pesama, kompozicija (preporučiću knjigu našeg mr Adama Stošića – Od Cera do Kajmakčalana, Srpsku trilogiju Stevana Jakovljevića, Napred u Srbiju, Žike Živulovića). Zavičajni glasnik 5 DUBRAVA Mnogi Srbi, posle rata, ostali su da žive na Krfu. A mnoge Krfljanke, po završetku rata, pošle su za svojim izabranicima u Srbiju. Među brakovima koji su sklopljeni u ovo vreme pažnju privlače tri ćerke vlasnika hotela „Bela Venecija“ Joanisa Gazija. U njemu je bila smeštena srpska vlada. Sve tri ćerke udale su se za istaknute Srbe: Đovana za konjičkog kapetana, Milivoja Čolak-Antića, Augusta za Milana Stojadinovića, predsednika Vlade Kraljevine Jugoslavije, najmlađa Safo za profesora Kazimirovića. I kasnije ministar spoljnih poslova Cincar-Marković oženio se Krfljankom. Srpski vojnici, a i regent Aleksandar kumovali su krfljanskoj deci. Na Krfu izlaze „Srpske novine“, „Zabavnik“, štampaju se zbornici pesama, udžbenici za školsku decu. Na Krfu radi srpska osnovna škola sa 290 učenika, Niža gimnazija sa 120 učenika, a Viša gimnazija se nalazi u gradu Volosu. Posle završetka Prvog svetskog rata Nejiskim ugovorom o miru 27. novembra 1919.godine Bugarska je ustupila Grčkoj – Egejsku obalu do reke Marice. Po ovlašćenju saveznika, a pod motivacijom zaštite grčke manjine u Anadoliji, grčka vojska okupirala je 15. maja 1918. godine Izmir i Anadoliju, što je dovelo do rata između Grčke i Turske 1919-1922. godine. Grčka je poražena u ovom ratu. Ugovorom u Lozani 24. juna 1923. godine, Grčka napušta Malu Aziju. Za granicu između Grčke i Turske u Trakiji, određena je reka Marica