Za Štajerske novice iz Budimpešte piše: akademik Vlastimir Vujić
Država na univerzitetima uz negovanje slobodne i kritičke misli, obrazuje profesore, lekare, inženjere, psihologe, sociologe, arheologe, fizičare, biologe
Polaganje zakletve Petera Madjara u Parlamentu Madjarske
NAUČNOJ ZAJEDNICI MAĐARSKE VRATIĆEMO BUDUĆNOST NACIJE!
Nova vlada Tise i premijera Petera Mađara suočena je sa više od decenije i po Orbanovog sistemskog zapuštanja mađarskih univerziteta, postavljanjem lojalista na upravljačke funkcije, pražnjenjem budžeta za naučna istraživanja i masovnim egzodusom naučnika i istraživača koji su svoje živote, u međuvremenu – izgradili u drugim zemljama
Mađarska je (bila!) najočigledniji primer kako jedan režim (Viktor Orban je na aprilskim izborima smenjen posle 16 godina neprekidne autokratske vlasti) uništava univerzitet bez prebijanja, hapšenja i otkaza profesora i studenata, već postavljanjem „svojih“ komisija, lojalista i uskraćivanjem finansijskih sredstava! A sve je počelo proterivanjem prestižnog Centralnoevropskog univerziteta (CEU) iz Budimpešte i Mađarske 2017. godine. Prethodilo mu je usvajanje „specijalnog“ zakona da univerziteti registrovani u inostranstvu moraju da imaju kampus u svojoj matičnoj državi i Orbanovim odbijanjem da potpiše dodatni sporazum sa CEU!?
Potom je, pod izgovorom tržišta i sveopšteg neoliberalizma, usledio drugi korak gušenja akademskih sloboda. Reč je o „specifičnoj“ privatizaciji mađarskih državnih univerziteta putem tzv. „fondacija“? Vlada Viktora Orbana prenela je vlasništvo nad (gotovo!) svim državnim univerzitetima na pomenute privatne „fondacije“. Njima su upravljali Upravni odbori (čiji su članovi imenovani doživotno?!) i isključivo su ih činili lojalisti Fidesa i ministri Orbanovog kabineta.
Uz to, vlada Mađarske je, pored autonomno izabranih rektora, postavila i državno imenovane – „kancelare“? Time je napravila dvostruku izvršnu (upravljačku) strukturu sa formalno jednakim ovlašćenjima (ali sa vrlo različitim lojalnostima!).
Tadašnjem premijeru Viktoru Orbanu ni to nije bilo dovoljno, već je direktno intervenisao i u sadržaj nastavnih programa na univerzitetima Mađarske? Rodne studije, pod izgovorom da pomenuta humanistička disciplina predstavlja „ideološku pretnju porodičnim vrednostima“ – zabranio je 2018. godine. Nije želeo da ulaže javna finansijska sredstva u oblast koju je smatrao – „nenaučnom“. Bila je to najava da država ima pravo da određuje koje discipline (ne)smeju da postoje na univerzitetu? Statuti koji uređuju rad „Univerzitetskih fondacija“ koje smo u ovom analitičko- kritičkom tekstu prezentovali – izričito su forsirali „jačanje nacionalnog identiteta“, usklađujući mađarske programe nastave u školama sa Orbanovim nacionalističkim programom!
Kruna vlade Viktora Orbana bilo je preuzimanje Mađarske akademije nauka 2019. godine?! Akademiji je, naime, oduzet sistem nezavisnih istraživačkih inastituta, koji je stavljen pod direktnu kontrolu tela koji je imenovala država (čime je okončano više od dva veka nezavisnosti pomenute institucije).
Koju je „cenu“ zbog ovakvih poteza Orbana i nacionalističkog Fidesa (na čijem je čelu od njegovog osnivanja, punih 35 godina?) platila Mađarska? Njeni univerziteti pali su u svetu u donjih 20 – 30 posto po indeksu akademskih sloboda? Evropska komisija 21 mađarski „privatizovani“ univerzitet (zbog zabrinutosti za korupciju) 2023. godine isključila je iz dva programa – „Horizont“ i „Erazmus“ (odluka je potvrđena 2024.). U 2025. godini čak 18.000 mađarskih studenata odlučilo je da studira u inostranstvu, a godinu dana ranije iz zemlje je emigriralo rekordnih 41.000 Mađara (sic?), čime je ukupan broj mađarskih iseljenika tokom više od decenije i po vladavine Viktora Orbana dostigao cifru od 400.000?!… Činjenica je da je Mađarska naučna zajednica pretrpela veliku štetu. Dali i nepovratnu? Zato su oči nacije 9. maja bile uprte u ekspoze novoinaugurisanog premijera Petera Mađara. U njegove konkretne predloge, odluke i buduće akcije po ovom pitanju!